MAHAKAMA YA AFRIKA YATOA HUKUMU YA KIHISTORIA KUHUSU UCHAGUZI WA RAIS TANZANIA

 MAHAKAMA YA AFRIKA YATOA HUKUMU YA KIHISTORIA KUHUSU UCHAGUZI WA RAIS TANZANIA

Na Joseph Ngilisho| ARUSHA 

Mahakama ya Afrika ya Haki za Binadamu na Watu yenye makao yake jijini Arusha imetoa hukumu ya kihistoria inayoweza kuleta mabadiliko makubwa katika mfumo wa kisheria unaohusu matokeo ya uchaguzi wa rais nchini Tanzania.

Katika uamuzi wake uliotolewa Machi 6, 2026, Mahakama hiyo imebaini kuwa Kifungu cha 41(7) cha Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, kinachozuia mahakama yoyote kuhoji au kupinga matokeo ya uchaguzi wa rais, kinakiuka masharti ya Ibara ya 1 na Ibara ya 7(1) ya Mkataba wa Afrika wa Haki za Binadamu na Watu.

Kwa mujibu wa Mahakama, kifungu hicho kinawanyima wananchi haki ya msingi ya kupata haki na kusikilizwa mbele ya chombo cha kisheria, haki ambayo inalindwa na mkataba huo wa kikanda wa haki za binadamu. Mahakama ilisisitiza kuwa haki za msingi za binadamu haziwezi kufutwa au kuzuiwa na vifungu vya kikatiba vinavyoondoa fursa ya mtu kusikilizwa mahakamani.

Amri kwa Serikali ya Tanzania

Kutokana na uamuzi huo, Mahakama imeiamuru Serikali ya Tanzania kuchukua hatua za kikatiba na kisheria ndani ya kipindi cha mwaka mmoja kurekebisha Kifungu cha 41(7) ili kiendane na matakwa ya Mkataba wa Afrika wa Haki za Binadamu na Watu.

Mahakama imeeleza kuwa hatua hiyo ni muhimu ili kuhakikisha wananchi wanakuwa na fursa ya kisheria ya kuhoji au kupinga matokeo ya uchaguzi wa rais endapo watakuwa na malalamiko.

Asili ya Kesi

Kesi hiyo ilifunguliwa na raia wa Tanzania ambao pia ni wanachama wa chama cha siasa cha ACT Wazalendo. Walalamikaji hao ni Ado Shaibu, Ezekiah Dibogo Wenje, Omar Musa Makame, Dorah Seronga Wangwe, Enock Wegesa Suguta na Kassim Ali Haji.

Katika maombi yao, walidai kuwa kulikuwa na ukiukwaji wa haki zao za kiraia na kisiasa kabla, wakati na baada ya Uchaguzi Mkuu wa Tanzania wa mwaka 2020. Miongoni mwa hoja zao kuu ilikuwa ni kukosekana kwa utaratibu wa kisheria wa kupinga au kuhoji matokeo ya uchaguzi wa rais nchini Tanzania.

Walalamikaji walieleza kuwa hali hiyo inawanyima wananchi haki ya kupata haki na kufanya mfumo wa uchaguzi kukosa uwazi na uwajibikaji.

Hoja ya Serikali Kuhusu Mamlaka ya Mahakama

Katika utetezi wake, Serikali ya Tanzania ilidai kuwa Mahakama ya Afrika ya Haki za Binadamu na Watu haina mamlaka ya kusikiliza shauri hilo. Serikali ilisisitiza kuwa masuala yanayohusu uchaguzi ni mambo ya ndani ya nchi na yanapaswa kushughulikiwa na mahakama za kitaifa.

Hata hivyo, Mahakama ilitupilia mbali hoja hiyo na kubainisha kuwa ina mamlaka kamili ya kusikiliza mashauri yanayohusu ukiukwaji wa haki za binadamu hata kama yanahusiana na masuala ya uchaguzi.

Majaji wa Mahakama hiyo walieleza kuwa pale ambapo sheria za ndani ya nchi zinashindwa kutoa fursa ya mtu kupata haki au kusikilizwa, Mahakama ya Afrika ina wajibu wa kuingilia kati ili kulinda haki hizo kwa mujibu wa Mkataba wa Afrika wa Haki za Binadamu na Watu.

Kukubalika kwa Maombi ya Walalamikaji

Mahakama pia ilikubali kupokea maombi ya walalamikaji baada ya kubaini kuwa walitambulika wazi na madai yao yanahusu haki zinazolindwa na Mkataba wa Afrika wa Haki za Binadamu na Watu.

Aidha, Mahakama ilibainisha kuwa nchini Tanzania hakuna utaratibu wa kisheria unaoruhusu mtu kupinga matokeo ya uchaguzi wa rais mahakamani, hali ambayo iliwafanya walalamikaji kukosa njia mbadala ya kutafuta haki ndani ya mfumo wa kitaifa.

Hitimisho la Mahakama

Katika hitimisho lake, Mahakama ilieleza kuwa Kifungu cha 41(7) cha Katiba ya Tanzania kinakiuka haki za msingi za binadamu, hasa haki ya kusikilizwa mbele ya chombo cha kisheria na haki ya kupata haki.

Kutokana na hilo, Mahakama imeagiza Serikali ya Tanzania kurekebisha kifungu hicho ndani ya kipindi cha mwaka mmoja ili kuhakikisha kinazingatia matakwa ya Mkataba wa Afrika wa Haki za Binadamu na Watu.

Gharama za Kesi

Kuhusu gharama za uendeshaji wa kesi hiyo, Mahakama imeamua kuwa kila upande utagharamia gharama zake za kisheria.

Uamuzi huo unatazamwa na wachambuzi wa masuala ya sheria na siasa kama hatua muhimu inayoweza kuathiri mfumo wa kisheria na uchaguzi nchini Tanzania, hususan katika kuhakikisha haki za msingi za wananchi zinalindwa na kuheshimiwa katika mchakato wa uchaguzi.

Ends..